Bá konteúdu

Bee

Husi Wikipédia, ensiklopédia livre
Bee matan iha suku Wailili, munisípiu Baukau

Bee (lia-latina Aqua; lia-gregu antigu hydor) maka kompostu kímiku H2O, ne'ebé kompostu hosi elementu oksijéniu (O) no idrojéniu (H). Bee kompostu husi molékula sira, ida-idak forma husi átomu idrojéniu rua no átomu oksijéniu ida.

Bee maka baze ba moris hotu iha Rai. Prosesu biolójiku sira akontese de'it tanba bee. Ema kompostu husi maizumenus 70 % bee. Ita uza bee atu asegura ita-nia sobrevivénsia rasik no ba ita-nia dezenvolvimentu kulturál no ekonómiku. Tanba bee maka substánsia naturál úniku iha Rai ne'ebé akontese iha estadu sólidu (jelu), líkidu, no gazozu, ida-ne'e forma natureza liuhosi klima, bee-matan sira, no glaciar sira.

Akontese

[edita]
Foho jelu sira iha Arjentina

Rezerva bee totál iha Rai hamutuk maizumenus 1.386 billoens km3. Husi ida-ne'e, 1338 milauns km3 (96.5 %) maka bee-masin iha tasi sira. Restu 3.5 % maka bee-moos. Maioria hosi ida-ne'e iha forma sólidu: hanesan jelu iha Ártida no Antártida, no iha rai permafrost, liuliu iha Sibéria. Parte ki'ik ne'ebé restu maka bee-moos líkidu, ne'ebé hetan barak liu iha lagoa no mota sira, maibé mós hanesan bee-rai-okos.

Bee eziste iha atmosfera Rai nian hanesan vapor bee nian.

Iha minerál barak, bee inkorpora hanesan bee kristalizasaun nian.

Karakteristiku

[edita]
Bee iha forma sólidu, líkidu no gazozu
Molékula bee nian forma agrupamentu ida liuhosi ligasaun hidrojéniu

Bee maka líkidu transparente, barak liu laiha kór, laiha morin, no laiha gostu.

Depende ba kompozisaun isótopu hosi molékula bee nian, halo distinsaun entre "bee kmaan" normál (átomu rua hosi idrojéniu: H2O), "bee semi-pezadu" (átomu ida hosi idrojéniu no átomu ida hosi deutériu: HDO), "bee pezadu" (átomu rua hosi deutériu: D2O) no "bee-manas maka'as liu" (átomu rua hosi trítiu: T2O), "bee pezadu tebes" (átomu rua hosi trítiu: T2O), "bee pezadu". iha ne'ebé HTO no DTO maka molékula sira seluk ho isótopu kahur. Molékula bee nian la forma liña ida ne'ebé loos, maibé forma ângulu ida. Tanba ne'e, molékula bee nian iha pólu rua (dipólu) no iha forsa intermolekulár ne'ebé maka'as, ne'ebé permite sira atu halibur hamutuk liuhosi ligasaun hidrojéniu. Agrupamentu sira-ne'e la'ós ligasaun permanente, fixu. Ligasaun hidrojéniu dura de'it frasaun sira hosi segundu ida, hafoin ne'e molékula individuál sira haketak hosi agrupamentu no, iha tempu badak hanesan, liga fali ho molékula bee sira seluk. Prosesu ida-ne'e repete beibeik, ikusmai lori ba formasaun agrupamentu variável sira. Prosesu sira-ne'e fó ba bee ninia propriedade sira ne'ebé úniku.

Bee iha densidade maizumenus 1000 kg/m3 (orijinalmente definisaun kilograma nian), ho loloos liu: 999.975 kg/m3 iha 3.98 °C. "Anomalia densidade" refere ba propriedade, bazeia ba ligasaun hidrojéniu, katak bee iha nia densidade aas liu iha temperatura ida-ne'e no, bainhira sai malirin iha temperatura ida-ne'e nia okos, aumenta beibeik iha volume no, bainhira konjela, lakon derepente densidade, nune'e jelu namlele iha bee leten. Massa molar maka 18.01528 g/mol. Bee sai jelu iha 0 °C no nakfilak ba vapor bee nian iha 100 °C.

Bee serve hanesan solvente ba substánsia barak. Iha reasaun barak, bee atua hanesan katalizadór. Ida-ne'e signifika katak lahó prezensa bee nian, reasaun ida sei la'o neineik liu no ho de'it barreira ativasaun ne'ebé aas liu.

Uzu sira

[edita]
Reprezentasaun batizmu ida iha vidru-kór Sainte-Chapelle iha Paris nian hosi sékulu XII
Bee matan ho estátua Santo António iha Behedan entre Dili no Manatutu

Buat hotu-hotu neʼebé moris presiza bee atu bele moris. Ema uza ida-ne'e iha maneira barak seluk mós. Ita uza bee atu hamoos ita-nia isin, ai-han, no ambiente. Bee-matan manas no banho de vapor promove saúde, hamoos, no relaxamentu. Bee uza ba desportu sira hanesan natasaun, water polo, mergulhu, no natasaun sinkronizada.

Ró no ró sira halo viajen iha mota, lagoa, no tasi, hodi tula pasajeiru no karga. Vapor uza ona atu fó forsa ba mákina vapor sira dezde inísiu industrializasaun nian. Antes ne'e, roda bee nian maka uza fábrika sira, bomba sira, no mákina sira seluk. Ohin loron, enerjia hidroelétrika uza hodi funsiona sentrál elétrika sira.

Bee halo furak uma sira, parke sira, no jardín sira ho bee-matan no kolam sira.

Bee iha papél importante iha relijiaun barak. Jesus Cristo dehan katak, "Se ó la moris husi bee no Espíritu, ó labele tama iha Maromak nia reinu."[1]

Iha Kristaun, batizmu dalaruma hala'o liuhosi imersaun ka fakar bee ba isin-lolon, maski iha Igreja Osidentál ohin loron baibain hala'o liuhosi fakar bee ba isin-lolon. Iha Igreja Katólika, Ortodoksa, no Anglikana, bensaun ho bee santu iha papél espesiál.

Pratikamente komunidade Judeu hotu-hotu iha mikveh, hariis-fatin rituál ida ho bee ne'ebé suli no moos, ne'ebé dala barak hasai hosi posu kle'an ida se bee-matan la disponivel. Só sira ne'ebé mergulha tomak maka hetan purifikasaun rituál. Ida-ne'e nesesáriu ba konverte sira ba Judaizmu, ba feto sira hafoin menstruasaun ka partu, no ba Judeu Ortodoksu sira molok Shabbat no feriadu sira seluk.

Iha Izlaun, kbiit purifikasaun bee nian invoka iha forma ablusaun rituál molok tama iha meskita, no iha Hinduizmu, iha rituál hariis iha Ganges.

Dala barak bee-matan sira konsidera hanesan fatin sagradu. Bee ne'e bele iha benefísiu ba saúde.

Ligasaun ba li'ur

[edita]
Commonscommons:Main Page
Commons
Commons: Bee – Imajen sira

Referensia

[edita]
  1. ↑ Johannesevangelium.