Jaime Garcia Goulart

Jaime Garcia Goulart (moris iha 10 Janeiru 1908 iha Candelária do Pico, Portugál; mate iha 15 Abril 1997 iha Ponta Delgada, Portugál) nu’udar bispu dahuluk Dioseze Dili nian iha tempu ne’ebá kolónia Timór Portugés. Entre 1940 no 1942, Goulart maka administradór apostóliku. Nia hetan konsagrasaun nu'udar bispu iha loron 12 fulan-Outubru tinan 1945 no kaer knaar ne'e to'o loron 31 fulan-Janeiru tinan 1967.[1]
Biografia
[edita]Jaime Garcia Goulart moris iha parókia Candelária iha illa Pico iha Açores, oan husi João Garcia Goulart no Maria Felizarda Goulart. Inan-aman rua ne'e iha relasaun ho Kardeál José da Costa Nunes. Isabel Emilia da Costa, Jaime nia avó-feto hosi parte aman nian, maka Kardeál nia aman nia alin-feto, no Isabel Felizarda Castro, Jaime nia avó-feto hosi parte inan nian, maka Kardeál nia inan nia alin-feto.[2]
Tuir nia primu nia ezemplu, Goulart, ho tinan 13, sai hosi Açores iha tinan 1921 ho labarik-mane sanulu-resin-ida seluk ba Makau, iha-ne'ebé José da Costa Nunes nu'udar Vigáriu Jerál Makau no Timór nian. Iha ne’ebá, Goulart tuir Semináriu São José. Bainhira sei estudante teolojia, nia hetan nomeasaun nu'udar bispu nia sekretáriu dahuluk iha tinan 1929.[2]
Fila fali ba Açores, Goulart tuir kursu Teolojia Episkopal iha semináriu iha Angra do Heroísmo. Nia hetan ordenasaun nu’udar padre iha ne’ebá iha loron 10 fulan-maiu tinan 1931. Nia selebra nia misa dahuluk iha loron 15 fulan-maiu iha nia moris-fatin, Candelária. Iha tinan ne'e nia rohan, nia fila fali ba Makau, iha ne'ebé nia hahú fali nia knaar nu'udar sekretáriu ba bispu. Nia mós hanorin Latin no étika iha eskola feto nian ne’ebé hala’o husi Irmán Misionária Fransiskana Maria no hanorin iha Semináriu São José.[3]
Husi tinan 1933 to’o 1937, Goulart haruka ba Timor Portugés nu’udar komisáriu ba kolónia ne’ebé pertense ba Dioseze Makau. Goulart serbisu nu’udar profesór iha Eskola Misaun Sagradu Fuan Jezús nian iha Soibada no ikusmai sai xefe misaun nian. Iha loron 13 fulan Outubru tinan 1936, harii Semináriu Nossa Senhora da Fatima (Dili) iha Soibada. Liutiha tinan tolu tan iha Makau nu’udar sekretáriu bispu nian, Goulart fila mai Timór iha tinan 1940 nu’udar vigáriu jerál misaun nian iha ne’ebá. Obrigadu ba intersesaun Bispu Nunes nian iha Santa Sé, kria Dioseze Dili ho bull papal “Sollemnibus conventionibus” iha loron 4 fulan-Setembru tinan 1940. Koloka iha Arkidioseze Goa no Daman nia okos nu’udar dioseze sufragana, no Goulart hetan nomeasaun nu’udar Administradór Apostóliku iha loron 1940 fulan Janeiru.[3]

Durante Funu Mundiál Daruak akontese Batalla Timór nian, iha tempu ne’ebé tropa olandeza no Austrália invade uluk kolónia Portugál ne’ebé neutru, no iha tinan 1942 Japaun okupa Timór Portugés. Goulart hetan obriga atu sai hosi nia dioseze iha loron 15 fulan-Dezembru no hetan refújiu iha Austrália, iha ne'ebé nia hetan internamentu ho ema sira seluk ne'ebé evakua iha Bob's Farm. Tuir mai, nia hetan uma iha mosteiru Redemptorista ida iha Pennant Hills, besik Sydney. Hafoin funu, iha loron 12 fulan-Outubru tinan 1945, nia hetan nomeasaun nu’udar Bispu dahuluk iha Dili. Ninia konsagrasaun akontese iha loron 28 fulan-Outubru tinan 1945, iha kapela St. Patrick's College nian iha Sydney. Konsagradór prinsipál mak Giovanni Panico, Legadu Apostóliku ba Austrália. Ko-konsagradór sira maka Norman Thomas Gilroy, Arsebispu Sydney nian, no John Aloysius Coleman, Bispu Armidale nian. Iha loron 9 fulan Dezembru tinan 1945, Goulart fila ho solene ba Dili ho ró Angola. Estrutura pastorál sira, hanesan katedrál tuan husi tinan 1909 no igreja barak seluk, hetan destruisaun iha funu.[1]

Nu’udar bispu, Goulart dedika nia an partikularmente ba serbisu misionáriu, formasaun amlulik no katekista sira-nian, no konsolidasaun semináriu pastorál iha Soibada, ne’ebé muda ba Dare iha tinan 1951. Durante nia mandatu, númeru katóliku sira iha kolónia sa’e hosi 30.000 ba 150.000. Númeru estudante sira iha eskola misaun nian aumenta hosi 1,500 ba 8,000. Desde 1940, Igreja Katólika kaer monopóliu ida ba edukasaun iha kolónia liuhosi konkordatu ida. Iha loron 23 fulan Maiu tinan 1964, Goulart hetan kondekorasaun Orden Prinsipe Enrique Baptista tanba nia servisu iha Timór-Portugés.[1] Goulart partisipa nu’udar aman konsíliu iha sesaun tolu dahuluk Konsíliu Vatikanu II nian.[4]
Hodi fó razaun kona-ba fadiga no saúde ne'ebé ladi'ak, Goulart husu nomeasaun ba koadjutór ida iha tinan 1965. Iha loron 20 fulan-Jullu, José Joaquim Ribeiro, bispu titulár Aegeae nian, ne'ebé uluk serbisu iha Arkidioseze Évora nian, hetan nomeasaun. Ribeiro nomeadu nu’udar Bispu foun Dili nian iha 31 Janeiru 1967, bainhira Goulart rezigna-an. Nia hetan fali títulu bispu titulár Trofimiana nian. Iha loron 27 Janeiru 1971, Goulart renunsia mós títulu ida-ne’e, bainhira nia reforma nu’udar Bispu Dili nian. Goulart fila fali ba Açores iha Agostu 1967 no inisialmente hela iha Horta iha illa Faial. Tuirmai nia fila fali ba nia moris-fatin, Candelária, iha ne’ebé nia asume patrosíniu ba Uma Labarik São José nian, instituisaun sosiál ne’ebé harii hosi nia primu, Kardeál José da Costa Nunes. Iha loron 3 fulan-Novembru tinan 1985, Goulart maka konselebrante ida iha bensaun Katedrál Sé de São Salvador nian iha Angra. Ida-ne'e harii fali hafoin rai-nakdoko iha loron 1 fulan-Janeiru tinan 1980.
Tanba razaun saúde, Goulart muda ba hela ho parente sira iha Rabo de Peixe iha illa São Miguel. Nia mate iha Ponta Delgada iha loron 15 fulan Abril tinan 1997, ho idade 89,[5] iha ne’ebé nia hakoi iha Semitériu São Joaquim. Iha tinan 2026, nia restu mortais transfere ba Timór Lorosa'e.[6]
Naran hanesan
[edita]
Arkidioseze Dili opera hamutuk Instituto Filosofia e Teologia Dom Jaime Garcia Goulart (ISFIT) ho dioseze sira seluk iha Timor Lorosa’e desde tinan 2013.[7]
Ligasaun ba li'ur
[edita]| Commons: Jaime Garcia Goulart – Imajen sira |
Referensia
[edita]- 1 2 3 António Sampaio: Monsenhor Martinho da Costa Lopes vai dar nome à ponte de Manatuto – Governo, 2026-07-22.
- 1 2 Jogerjo Guterres: DOM JAIME GOULART (Primeiro bispo de Timor, natural de Açores), TATOLI Agência Noticiosa de Timor-Leste, 2022-02-09.
- 1 2 Dom Jaime Garcia Goulart, Bishop of Dili, Agencia Funerária Ferreira - Ponta Delgada - São Miguel - Açores, 1997.
- ↑ Catholic-Hierarchy: Bishop Jaime Garcia Goulart.
- ↑ Boletim Eclesiástico dos Açores, n.º 848, 1997.
- ↑ Lourdes do Rego: Quatro prelados da Igreja, quatro épocas: quatro histórias que regressam a casa, DILIGENTE, 2026-09-02.
- ↑ Arkidioseze Dili: Instituto Filosofia e Teologia (ISFIT-Interdiocesano).
