João Felgueiras

João Vasconcelos Baptista Felgueiras (moris iha loron 9 fulan Juñu tinan 1921, iha Caldas das Taipas, Caldelas, Portugál; mate iha loron 3 fulan Jullu tinan 2026, iha Díli, Timor-Leste) nu’udar padre Jezuíta portugés ida ne’ebé serbisu ba povu Timór Lorosa’e durante okupasaun Indonézia iha rai ne’e (1975–1999).[1][2]
Biografia
[edita]Felgueiras maka oan ki'ik liu hosi maun-alin na'in ualu: mane na'in tolu no feto na'in lima. Ninia maun-alin na’in rua sai padre no na’in haat sai madre.[3] Husi tinan 12, João Felgueiras estuda iha semináriu iha Guimarães. Ho tinan 21, nia tama iha Sosiedade Jezús nian no hetan ordenasaun nu’udar amlulik iha loron 30 fulan-jullu tinan 1950, ho tinan 29. Iha tinan sira tuirmai, nia frekuenta eskola no universidade sira seluk molok muda ba kolónia iha tempu ne’ebá Timór Portugés nian iha tinan 1971 hodi serbisu nu’udar visi-reitór semináriu Dioksériu nian. Entre nia estudante sira iha Colégio de São José ne'ebé afiliadu iha figura proeminente sira tuirmai, hanesan Primeiru-Ministru Rui Maria de Araújo.[1][4][5] Felgueiras mós harii eskola “Amigos de Jesus”.[2]
- Seminarista (1938)
- Missa nova (1950)
- Felgueiras ho nia inan
- João ho nia maun Padre José Maria Felgueiras
- João ho nia família iha Caldas das Taipas (1959)


Iha tinan 1975, kolónia ne'e sei prepara ba independénsia. Maibé, funu sivíl mosu, no kulmina ho deklarasaun independénsia unilaterál Timór-Leste nian iha loron 28 fulan-novembru Liu tiha loron sia, indonéziu sira okupa kapitál, Dili, no nasaun tomak. Felgueiras sai ona husi Dili ho seminarista balu ba peregrinasaun ida ba Soibada no agora labele fila. Nia hili atu la sai hosi nasaun. Nu’udar sidadaun portugés, nia ladún iha risku no oferese beibeik santuáriu Timor-Leste nian iha igreja hosi forsa okupante Indonézia nian. Iha rai-fuik maran, Felgueiras halo misa subar-subar. Iha Colégio de São José, nia kontinua hanorin Portugés, ne’ebé se lae bandu iha Timór Lorosa’e. Felgueiras hetan kréditu tanba hala'o knaar boot ida hodi halo lian ne'e sai lian ofisiál ida hosi Timór Lorosa'e nian. Ninia estudante barak mate iha Masakre Santa Cruz iha loron 12 fulan-Novembru tinan 1991. Felgueiras subar sobrevivente sira iha igreja no komunidade relijioza, tau matan ba ema kanek sira, no rona konfisaun ikus hosi ema sira ne'ebé atu mate. Iha tinan 1992, Colégio de São José temporariamente taka husi Indonézia sira. Jezuíta sira mak finansia Timor Lorosa’e sira nia estudu iha Indonézia hodi fó edukasaun ba sira.[5]
Iha nia knaar nu'udar kapelaun prizaun nian, Felgueiras mós hatene kona-ba violasaun direitus umanus sira iha prizaun sira. Nia relata buat sira-ne'e ba Laura Soares Abrantes, ne'ebé serbisu iha organizasaun ajuda katólika Delsos. Liu husi eskritóriu Delsos nian, Abrantes enkamiña relatóriu sira ne’e ba organizasaun direitus umanus sira iha estranjeiru, hanesan Amnistia Internasionál no Sentru Direitus Umanus Timor Lorosa’e iha Melbourne. Felgueiras enkoraja staff Delsos atu organiza. Grupu feto ida harii iha organizasaun nia laran. Sira fornese ai-moruk ba rezisténsia armada no hato'o mensajen sira. Sira-nia serbisu hamosu interese ida entre feto sira atu habelar sira-nia esforsu hodi inklui saúde inan nian no apoia feto sira ne'ebé hetan abuzu hosi militár Indonézia. Kompromisu ida ne’e mak lori ba formasaun organizasaun direitu feto Fokupers.[6]
Indonézia sira koko beibeik atu duni sai padre ne’e. Iha biban ida, nia hetan orden atu aprende lian Indonezia iha Jawa. Bainhira nia koko atu fila, nia papél sira hetan revogasaun no nia hetan ameasa. Maski nune’e, nia konsege fila fali. Iha okaziaun seluk, Felgueiras tenke halo viajen ba Indonézia hodi hetan tratamentu médiku. Dala ida tan, nia fila-fali nakonu ho difikuldade sira. Apelu ida de’it hosi Bispu Dili nian mak permite nia atu halo ida-ne’e. Iha Timor Leste, Felgueiras hetan vijilánsia husi forsa seguransa Indonézia nian. Bainhira indonéziu sira lansa Operasaun Trovotadu iha tinan 1999, laloran ikus violénsia nian, Felgueiras halai ho rezidente barak Dili nian ba ai-laran sira Dare nian. Okupasaun ne’e remata semana balun liutiha, no Timor Lorosa’e hetan ninia independénsia iha tinan 2002.[5]
Felgueiras hahú fali ninia serbisu misionáriu baibain. Nia rejeita atu husik fali Timor Loro Sa’e, hodi deklara katak nia hakarak mate iha rai ne’e.[5] Nia lidera Escola Amigos de Jesus. Iha tinan 2024, nia hasoru Amu-Papa Francisco durante ida-ne'e nia vizita ba Timór-Leste. Amu-Papa agradese ba Felgueiras nia serbisu iha rai-laran.[7]
Iha loron 3 fulan-Jullu tinan 2026, Felgueiras mate iha tuku 5:30 lokraik. oras lokál iha Sentru Médiku Dili, ho tinan 105. Prezidente José Ramos-Horta bolu amlulik hanesan "belun kleur ona, konselleiru ne'ebé hanoin didi'ak, no figura inspiradór" no fó onra ba nia hanesan "profeta edukasaun no solidariedade nian".
Onra sira
[edita]
- Loron 14 fulan Maiu tinan 2002: Ordem da Liberdade (Komandante Boot), Portugál
- Loron 30 Agostu 2009: Ordem de Timor-Leste (Insignia), Timor Lorosa'e
- Loron 10 fulan-juñu tinan 2016: Medalha de Mérito, Timor-Leste
- Loron 19 fulan-maiu tinan 2022: Ordem de Timor-Leste (Collar), Timor Leste
Publikasaun sira
[edita]- Nossas Memorias de Vida em Timor, zusammen mit José Alves Martins, 2006.
Ligasaun ba li'ur
[edita]| Commons: João Felgueiras – Imajen sira |
Referensia
[edita]- 1 2 João Francisco Gomes: Mais de 300 anos depois da história contada em "Silêncio", ainda há jesuítas portugueses do outro lado do mundo junto de povos perseguidos. Como João Felgueiras, em Timor há 46 anos, in: Observador, 2017
- 1 2 Isaura Lemos de Deus: Legado do Padre João Felgueiras evocado por Ramos-Horta e pela Embaixada de Portugal, Tatoli.
- ↑ Sapo (Lusa): Timor-Leste: João Felgueiras, o educador jesuíta centenário “feliz” com a vida.
- ↑ Secretariado das Missões: Pedaços de vida ou quase a vida toda em Timor Leste.
- 1 2 3 4 Isaura Lemos de Deus: Morreu Padre João Felgueiras aos 105 anos, Tatoli.
- ↑ Irena Cristalis no Catherine Scott: Independent women: The story of women’s activism in East Timor Archived 2026-06-20 at the Wayback Machine, p. 48., Catholic Institute for International Relations, London 2005, ISBN 1 85287 317 5.
- ↑ Franziskus und die Jesuiten in Dili: Umarmung für 103-Jährigen, 210. September 2024, abgerufen am 14. September 2024.
