Bá konteúdu

Martinho da Costa Lopes

Husi Wikipédia, ensiklopédia livre
Martinho da Costa Lopes durante nia tempu hanesan Deputadu

Martinho da Costa Lopes (moris iha loron 11 fulan-Novembru tinan 1918 iha Laleia, Manatuto, Timór Portugés; † loron 27 fulan-Fevereiru tinan 1991 iha Lizboa, Portugál) maka Administradór Apostóliku Dili nian.[1][2]

Biografia

[edita]

Tinan sira uluk

[edita]

Martinho da Costa Lopes boot iha tempu ne’ebé Igreja Katólika Romana iha kolónia Timor Portugés servisu besik ho governu koloniál. Husi tinan 1939 to’o 1946, nia estuda filozofia no teolojia iha semináriu Makau, tanba Timor Lorosa’e pertense ba Dioseze Makau to’o tinan 1940. Hafoin fila mai Timor, inisialmente nia hala’o kna’ar nu’udar profesór iha eskola sekundária iha Dili. Nia hetan ordenasaun nu'udar amlulik iha tinan 1948.

Padre no jornalista

[edita]

Depoizde hetan ordenasaun nu’udar padre, Lopes hala’o serbisu nu’udar pastor iha Timor Portugés. Iha Maliana, nia ko-funda Colégio Infante de Sagres.[2] Iha tinan 1957, nia eleitu ba Asembleia Nasionál Portugál iha Lizboa nu’udar reprezentante ba Timór Lorosa’e, hala’o mandatu ba tinan haat.[3] Iha kapasidade ida-ne'e, nia sai sasin ba supresaun Rebeliaun Viqueque nian hasoru ukun-na'in koloniál sira iha sudeste illa nian iha tinan 1959 no ezekusaun públika sira tuirmai. Maizumenus ema na'in 1,000 maka lakon sira nia vida iha levantamentu ne'e.

Tuir mai, Lopes sai nu'udar kanselir dioseze nian.[2] Iha inísiu dékada 1970, nia kaer knaar nu’udar editór ba revista Seara, ne’ebé Diocese Dili publika. Durante ne’e, Seara sai hanesan lian ida ba preokupasaun polítika povu Timor nian. Entre sira seluk, Marí Alkatiri, José Ramos-Horta, Nicolau Lobato, Abílio Araújo, no Francisco Xavier do Amaral hakerek artigu sira ba Seara.[4]

Iha tinan 1975, tinan ne’ebé Indonézia okupa nia rai, Lopes hetan nomeasaun nu’udar Vigáriu Jerál ba Bispu Dili, José Joaquim Ribeiro.

Administradór Apostóliku Dioseze Dili nian

[edita]

Hafoin Bispu Ribeiro, ne’ebé hakfodak ho krime sira ne’ebé komete durante Operasaun Seroja, rezigna-an iha loron 22 fulan-Outubru tinan 1977, Lopes hetan nomeasaun nu’udar Administradór Apostóliku Dioseze Dili nian, no nune’e ba Timór Lorosa’e tomak, iha loron tuirmai. Nia mak ema rai-na’in dahuluk ne’ebé xefia Igreja lokál iha Timór Lorosa’e no tau diretamente iha Amu-Papa nia okos. Tuir Lopes nia sujestaun, Kúria Romana dekreta iha loron 7 fulan Abril tinan 1977, katak Tetum sei uza nu’udar lian ofisiál ba liturjia Katólika iha Timór Lorosa’e.

Kompromisu ba direitus umanus

[edita]

Atrosidade sira ne'ebé halo hosi militár Indonézia no inasaun hosi administrasaun militár hasoru hamlaha durante Operasaun Seroja fó todan maka'as ba Lopes. Iha inísiu, nia apela ba komandante militár sira atu lori mudansa. Maibé, nia hetan katak nia sujestaun no keixa sira hetan ignora.[5] Konsekuentemente, nia deside atu fó sai krime estadu nian hodi deskreve iha karta sira ba jornál estranjeiru sira hahú iha tinan 1981. Foin mak mundu hatene kona-ba akontesimentu sira iha Timór Lorosa’e. Lopes partikularmente denunsia konskrisaun forsada ba mane no labarik mane 50.000 ne’ebé obrigadu atu luta hasoru movimentu libertasaun Timor Lorosa’e FRETILIN. Iha sermón sensasionál ida, nia konta fali masakre feto no labarik na’in 500 ne’ebé ezérsitu Indonézia halo iha loron 7 fulan-Setembru tinan 1981, iha Santuáriu Saun Antóniu nian iha mota Aitana.[6] Tuirmai, militár fó reprensaun maka’as ba nia no, iha Outubru 1981, obriga nia sai temporariamente husi Dili. Lopes deklara: “Ha’u sente nesesidade ne’ebé maka’as tebes atu hato’o ba mundu tomak kona-ba jenosídiu iha Timor, atu nune’e bainhira ita mate, pelumenus mundu sei hatene katak ita mate hamriik hela.” Iha tinan 1981, Konferénsia Bispu sira Indonézia nian konvida Lopes atu tuir ninia asembleia plenária iha Outubru.[7] Lopes uza oportunidade hodi kompila dossier kompreensivu ida kona-ba krime funu nian no violasaun direitus umanus iha Timor Leste, ho esperansa atu hetan atensaun husi nia kolega Indonézia sira.[8] Bainhira Prezidente Suharto simu bispu sira iha okaziaun sira-nia asembleia plenária iha loron 19 fulan-Novembru tinan 1981, Lopes ko’alia kona-ba atrosidade sira ne’ebé forsa armada Indonézia nian komete. Ida-ne'e halo moe tebes ba nia kolega Indonézia sira.[9]

Iha kampu reasentuamentu sira, iha ne'ebé soldadu sira tau ema sivíl hotu-hotu ne'ebé "iha dalan", abitante sira hamlaha. Lopes husu ba lideransa ezérsitu nian atu entrega kedas ai-han hodi prevene mate barak. Laiha buat ida mak akontese. Saida maka nia tauk akontese duni: família rihun sanulu resin mate hamlaha. Lopes enkoraja nia padre sira atu hamriik iha populasaun nia sorin. Nia kritika Estadus Unidus nia ajuda militár ba Indonézia. Ho dezesperu, Lopes husu audiénsia espesiál ida ho Papa João Paulo II, maibé ida-ne'e hetan rekuza tanba "la'ós oportunu no la nesesáriu". Ida-ne'e hanesan golpe ida ne'ebé maka'as tebes ba Lopes. Padre diocese sira observa ho laran moras “katak Amu Papa harohan ba Polónia no nasaun islámika sira, maibé haluha tiha Timor.”[10] Sira fó sala ba pro-núnsiu ba Indonézia, Pablo Puente Buces.

Substituisaun nu'udar Administradór Apostóliku

[edita]

Iha loron 16 fulan Maiu tinan 1983, Lopes hetan hasai nudar administrador Dioseze Dili nian.[11] Ida-ne’e akontese tuir pedidu hosi xefe ezérsitu Indonézia, Leonardus Benyamin Moerdani, no tuir rekomendasaun hosi Pro-Núnsiu Puente.[12] Iha loron tuir mai, Pro-Núncio Puente, hodi buka atu kria fait accompli, escolta Lopes husi Dili ba Roma. Desizaun atu hasai nia halo sein konsulta ho kleru Timor Leste nian, no padre no leigu sira halo protestu ba Amu Papa. Lopes hetan susesu husi Carlos Filipe Ximenes Belo, ne’ebé kontinua Lopes nia luta ba direitus umanus no, hamutuk ho futuru prezidente Timór Lorosa’e José Ramos-Horta, simu Prémiu Nobel da Pás iha tinan 1996. Belo nia parte husi osan prémiu ne’e ba Monseñor Dom Martinho da Costa Lopes Foundation ba Dame no Demokrasia.

Hafoin hetan obriga atu husik nia rain, Lopes hela iha Lisboa. Iha tinan sira tuirmai, nia halo viajen ba nasaun oioin hodi ko'alia kona-ba nia povu nia destinu. Iha loron 12 fulan Agostu tinan 1988, Lopes hanesan membru delegasaun Timor Lorosa’e nian ida ne’ebé hetan permisaun atu dirije ba Komité Espesiál Nasoins Unidas nian kona-ba Deskolonizasaun. Viajen sira, no liuliu falta atensaun ne'ebé Timor-Leste ki'ik no dook simu maski nia esforsu tomak, halo nia kole.[13]

Martinho da Costa Lopes mate iha loron 27 fulan Fevereiru tinan 1991, iha Lisboa, “mesak no abandonadu.”[14] Nia hakoi iha semitériu Carnaxide nian. Iha tinan 2026, nia restu mortais transfere ba Timor Leste.[2]

Rezultadu sira

[edita]

Papa João Paulo II vizita Timor Lorosa’e iha tinan 1989, hodi lori situasaun iha nasaun ne’e ba komunidade internasionál nia atensaun. Maibé, la to’o iha tinan 1999, hafoin referendu ba independénsia no iha presaun hosi komunidade internasionál, maka Indonézia sai hosi Timór Lorosa’e. Sai independente iha 2002.

Esforsu sira hosi Lopes no Igreja Katólika lokál hodi populasaun nia naran lori ba aumentu iha popularidade hosi Kristaun. Wainhira Lopes sai administrador, Timor Leste nia abitante 30% deit mak katoliku. Ohin loron, liu 95% hosi populasaun profesa fiar Katólika. Aumentu sira-ne'e observa liuliu durante Lopes nia mandatu iha kargu.

Onra sira

[edita]

Iha Dili, Avenida Dom Martinho Lopes no Ordem do Dom Martinho Lopes hanaran tuir Lopes. Orden ne'e fó ba Lopes póstumu iha 2007.[15] Iha loron 12 fulan Maiu tinan 2017, Lopes hetan mós Orden Timor-Leste nian.[16]

Iha loron 22 fulan Jullu tinan 2026, governu Timor Lorosa’e deside atu muda naran ba ponte iha Manatuto “Monseñor Martinho da Costa Lopes.”[17]

Literatura

[edita]
  • Rowena Lennox: Fighting Spirit of East Timor: The Life of Martinho da Costa Lopes. Zed Books, London 2000, ISBN 1-85649-833-6.
  • Patrick A. Smythe: „The heaviest blow“. The Catholic Church and the East Timor issue. Münster 2004, ISBN 3-8258-7177-0.

Ligasaun ba li'ur

[edita]
Commonscommons:Main Page
Commons
Commons: Martinho da Costa Lopes – Imajen sira

Referensia

[edita]
  1. ↑ Karel Steenbrink: Catholics in Independent Indonesia: 1945–2010. Brill, Leiden 2015, ISBN 978-90-04-28513-2, p. 315.
  2. 1 2 3 4 Lourdes do Rego: Quatro prelados da Igreja, quatro épocas: quatro histórias que regressam a casa, DILIGENTE, 2026-09-02.
  3. ↑ Arquivo Histórico Parlamentar: Martinho da Costa Lopes].
  4. ↑ „Part 3: The History of the Conflict“ (PDF; 1,4 MB) „Chega!“-Report.
  5. ↑ Les catholiques victimes des ambitions indonésiennes. In: L’Actualité religieuse dans le monde, Vol. 1983, edition 2, p. 20–21.
  6. ↑ Geoffrey Robinson: „If you leave us here, we will die“. How genocide was stopped in East Timor. Princeton University Press, Princeton 2010, ISBN 978-0-691-13536-6, p. 270.
  7. ↑ Awet Tewelde Weldemichael: Third world colonialism and strategies of liberation. Eritrea and East Timor compared. Cambridge University Press, Cambridge 2013, ISBN 978-1-107-03123-4, p. 166.
  8. ↑ Awet Tewelde Weldemichael: Third world colonialism and strategies of liberation. Eritrea and East Timor compared. Cambridge University Press, Cambridge 2013, p. 167.
  9. ↑ Patrick A. Smythe: „The heaviest blow“. The Catholic Church and the East Timor issue. Münster 2004, p. 59.
  10. ↑ Les catholiques victimes des ambitions indonésiennes. In: L’Actualité religieuse dans le monde, Vol. 1983, Edition 2, p. 20–21, hier S. 21.
  11. ↑ Christine Cabasset-Semedo, Frédéric Durand (publisher): East-Timor. How to build a new nation in Southeast Asia in the 21st century? IRASEC, Bangkok 2009, doi:10.4000/books.irasec.632, p. 241.
  12. ↑ Patrick A. Smythe: „The heaviest blow“. The Catholic Church and the East Timor issue. Münster 2004, p. 38.
  13. ↑ Rowena Lennox: Fighting Spirit of East Timor: The Life of Martinho da Costa Lopes. Zed Books, London 2000, p. 227–235.
  14. ↑ Tomás Bettencourt Cardoso (Hrsg.): Textos de D. Jaime Garcia Goulart, Bispo de Díli-Timor, 1945–1967. Fundação Macau, Macau 1999, p. 364.
  15. ↑ UCAN: East Timor awards medal of honour posthumously to bishop, priests, nuns, 26. Mai 2007, abgerufen am 28. November 2021.
  16. ↑ Presidente Taur Matan Ruak: Prezidente Taur Matan Ruak Kondekora Saudozu Dom Martinho Lopes, 12. Mai 2017, abgerufen am 8. April 2025.
  17. ↑ António Sampaio: Monsenhor Martinho da Costa Lopes vai dar nome à ponte de Manatuto – Governo, rafa.tl, 2026-07-22.