Bá konteúdu

Pterosauru

Husi Wikipédia, ensiklopédia livre
Pterosauru

Pterosauru sira maka reptil sira ne'ebé mate ona ne'ebé moris iha tempu hanesan ho dinosauru sira (dinosauru sira ne'ebé la'ós manu) no, hanesan dinosauru sira, pertense ba grupu ornithodira iha arkosauru nia laran. Sira maka vertebradu dahuluk sira ne'ebé bele semo ho ativu, tanba sira nia membrana boot, hanesan liras.

Fósil sira pterosauru nian ne'ebé uluk liu maka iha inísiu períodu Triásiku Tarde (Carnian), besik tinan millaun 228 liubá. Sira prezente iha Rai to'o estinsaun boot iha baliza Kretáseu-Paleojéniu, besik tinan millaun 66 liubá. Iha tempu ne'ebá, asteróide ida kona Rai, no 75% hosi espésie animál no ai-horis sira sai estintu.

Iha fulan-Jullu 2026, ruin hosi liras pterosauru nian hetan deskoberta iha foho Lesululi iha munisípiu Bobonaru, Timór Lorosa'e.[1]

Estilu moris

[edita]

Lokomosaun no habitat

[edita]
Anhanguera piscator husi períodu Kretáseu Inferiór provavelmente han ikan.

Oinsá maka pterosauru sira bele semo ho di'ak? Espésie ki'ik sira provavelmente bele semo ho ativu. Pterosauru sira ne'ebé boot liu iha períodu Kretáseu hanoin katak sira maka planeador sira. Ohin loron, manu-fuik boot sira presiza anin-sa'e atu hetan altitude. Albatros sira semo hasoru anin horizontál oioin hodi kobre distánsia ne'ebé dook ho gastu enerjia ne'ebé mínimu. Tanba pterosauru barak maka moris besik tasi, sira provavelmente uza téknika voo semo dinámiku ida-ne'e, hanesan albatros sira.

Atu semo, pterosauru sira provavelmente lansa sira-nia an hosi rai hanesan katapulta ida.[2] Forsa boot tebes hosi sira nia ain-oin ne'ebé iha ala halo sira bele semo ho fasil.[3] Iha voo, pterozauru sira bele atinji velosidade to'o 120 km/h no kobre kilómetru rihun sira.[2] Iha asumsaun katak espésie sira ho ulun boot hatudu sira nia liras ba oin hodi mantein di'ak liután ekilíbriu.[4]

Maski maioria fósil pterosauru nian to'o agora mai hosi habitat sira besik bee-matan boot sira, agora laiha disputa katak espésie barak mós moris iha rai-laran, porezemplu iha ai-laran, foho sira, ka mezmu iha rai-maran sira. Fósil uitoan de'it maka eziste hosi área sira-ne'e tanba ruin mihis sira hosi pterosauru sira la prezerva ho di'ak iha ne'ebá.

Grupu ida husi Quetzalcoatlus la'o ho ain haat no buka hahán.

Tanba semo presiza enerjia barak, pterosauru sira provavelmente iha raan manas no barak liu taka ho fuuk. Hetan ona fósil sira ho imprime hanesan fuuk, hanesan sira hosi Sordes pilosus ("Diabu ho fulun").

Pterosauru nia ain-kotuk sira maka'as, maibé ki'ik liu duké manu sira-nian.[5] Ohin loron, ema hanoin katak pterosauru sira, hanesan morsa modernu sira, la'o ho ain no liman. Liras nia rohan sira kurva ba kotuk.[6] Hanoin katak membrana sira ala nian habelar ba ain kotuk sira. Estudu sira kona-ba ruin pélviku sira husi Anhanguera no Campylognathoides hatudu katak pterosauru sira labele tau sira nia ain kotuk vertikál iha sira nia isin okos,[7] no katak pterosauru sira ne'ebé boot liu, liuliu, sei iha difikuldade boot atu movimenta de'it ho sira nia ain kotuk. Iha posibilidade katak espésie oioin movimenta ho maneira oioin iha rai. Espésie ki'ik sira hosi pterosauru ho ikun naruk bele movimenta ho sira nia ain kotuk, maibé pterosauru boot sira hosi Kretáseu Tarde provavelmente la'e. Tuir loloos, postura liman-ain ne'ebé hamriik loos bele sai jeneralizadu entre pterosauru sira.[8]

Pterosaur fósil sira, Pterosaur Beach (Fransa)

Agora deskobre ona pista pterosauru barak, ho marka karakterístika sira hosi ain-kotuk ho ain-fuan haat no ain-oin ho ain-fuan tolu. Ida-ne'e indika katak sira la'o ho liman-ain haat hotu.[9][10] Pterosauru sira hamriik ho sira nia ain tomak iha rai, hanesan ho animál mamália barak (hanesan ema no ursu sira). Vestuáriu sira hosi azhdarchids no espésie oioin ne'ebé deskoñesidu hatudu katak pterosauru sira la'o iha postura ida ne'ebé loos, ho sira nia liman-ain haat ne'ebé kaer kuaze vertikál iha sira nia isin okos. Ida-ne'e maka postura ida ne'ebé efisiente iha enerjia, hanesan ho ida ne'ebé hetan iha maioria manu no mamíferu modernu sira, iha kontraste ho pozisaun liman-ain ne'ebé namkari hosi réptil modernu sira.[11][12]

Maski sira tradisionalmente hatudu hanesan ema ne'ebé maka ladún di'ak no ladún di'ak iha rai, anatomia hosi pterosauru balu (liuliu pterodaktilóide sira) sujere katak sira maka ema ne'ebé la'o no halai ne'ebé ágil.[13] Pterosauru sira uluk konsidera kleur ona hanesan partikularmente todan atu movimenta tanba sira nia cruropatages ne'ebé boot (membrana ala nian entre sira nia ain kotuk), maibé sira mós parese movimenta ho efisiente iha rai iha jerál.[8]

Quetzalcoatlus, komparasaun ho medida

Vestuáriu sira hosi ctenochasmatoids indika katak pterosauru sira-ne'e nani uza sira nia liman-ain kotuk. Jeralmente, sira iha ain kotuk ne'ebé boot no isin-lolon ne'ebé naruk, sujere katak sira provavelmente adapta di'ak liu ba natasaun duké pterosauru sira seluk.[14] Pteranodonts, iha parte seluk, hatudu karakterístika espesífiku sira iha sira nia ruin úmeru nian ne'ebé maka interpreta hanesan evidénsia hosi variante akuátiku ida hosi dezlokasaun quadrupedal típiku. Aleinde ne'e, grupu balu, hanesan boreopterids, tenke kaza sira nia balada liuhosi nani, tanba sira aparentemente labele kaza iha semo.[14] Adaptasaun sira hanesan ne'e mós hetan iha pterosauru terrestre sira hanesan azhdarchids, ne'ebé provavelmente mós tenke bele sai hosi bee laran karik sira monu. Nyctosaurid Alcione elainus bele iha adaptasaun ba mergulhu ho liras, hanesan ho manu modernu sira.[15]

Quetzalcoatlus (ne'ebé hanaran tuir maromak Azteca Quetzalcoatl) karik iha liras nia naruk metru 10 to'o 11.[16][17] Hatzegopteryx husi Roménia ho medida ne'ebé hanesan.[18]

Nutrisaun no reprodusaun

[edita]
Espesímen ida-ne'e (réplika fósil) hosi Rhamphorhynchus muensteri, ne'ebé deskobre besik Eichstätt (Alemaña), prezerva ona impresaun sira hosi membrana ala nian.

Pterosauru sira provavelmente predadór no karnívoru hotu. Pterosauru ho ikun-naruk uluk nian buka liuliu invertebradu sira. Tuir mai, forma oioin mosu. Balun provavelmente kaza ikan, seluk vertebradu sira iha rai-maran. Dimorphodon provavelmente han vertebradu sira, Austriadactylus espesializadu iha invertebradu sira ho kulit toos, Coloborhynchus no Rhamphorhynchus han ikan sira, no Pterodactylus han invertebradu oioin.[19] Pterosauru ida ne'ebé ladún baibain hosi Amérika Súl ne'ebé hanaran Pterodaustro iha nehan ne'ebé naruk tebes no mihis tebes ne'ebé sai hanesan armadilha ikan nian. Nia uza sira-ne'e atu filtra tasi-been no han plankton, hanesan ho flamingo sira ohin-loron nian.

Pterozauru sira hetan kaza hosi dinosauru sira, tubaraun sira, no iktiosauru sira. Marka mordida nian iha eskeletu sira prova ida-ne'e.[20][21]

Pterodactyloid joven husi Solnhofen (Alemaña)

Pterosauru sira, hanesan arkosauru sira hotu, maka animál sira ne'ebé tau oan. Relatóriu ida iha tinan 2004 deskreve ovo fosilizadu ida hosi períodu Kretáseu Inisiál, besik tinan millaun 121 liubá. Manu-tolun ne'e, ho medida hanesan manu-tolun, hetan iha Provínsia Liaoning (nordeste Xina nian). Iha ne'ebá iha eskeletu ida ne'ebé prezerva ho di'ak. Impresaun sira hosi embrio nia kulit no tesidu liras nian mós vizivel. Nia luan ho medida 27 sentímetru. Oan ne'ebé moris provavelmente mosu ho dezenvolvidu no lakleur bele fó han nia an rasik.[22][23] Estrutura no kompozisaun kímika hosi pterosaur nia kulit sujere katak animál sira-ne'e provavelmente hakoi sira nia oan, hanesan lafaek no tarutu sira ohin-loron nian.[24]

Iha rai-fuik Atacama iha Xile, hetan restu sira hosi pterozauru joven barak iha área ki'ik tebes, ne'ebé lori ba asumsaun katak espésie ida-ne'e moris iha grupu boot sira.

Evolusaun husi pterozauru sira

[edita]
Eskeletu rekonstruidu husi Dimorphodon
Rekonstrusaun artístika husi Dimorphodon ​​ida
Anurognathus
Dorygnathus

Pterosauru sira mai hosi arkosauru sira uluk nian, ne'ebé maka mós bei'ala sira hosi lafaek no dinosauru sira. Evidénsia fósil ba liñajen pterosauru nian laiha, nune'e desendensia ida-ne'e bele estabelese de'it liuhosi komparasaun karakterístika sira. Plesiosauru sira, iktiosauru sira, lagartu sira, no samea sira diverje hosi réptil sira seluk antes arkosauru sira. Manu modernu sira la'ós mai hosi pterosauru sira; sira maka dinosauru úniku ne'ebé maka sei moris.

Sistemátika

[edita]

Ligasaun ba li'ur

[edita]
Commonscommons:Main Page
Commons
Commons: Pterozauru – Imajen sira

Referensia

[edita]
  1. Afonso do Rosário, Isaura Lemos de Deus: Descoberta de fósseis raros reforça potencial geológico de Timor-Leste |hrsg=TATOLI Agência Noticiosa de Timor-Leste, Loron 11 fulan Agostu tinan 2026.
  2. 1 2 Hecht, Jeff (16 November 2010). "Did giant pterosaurs vault aloft like vampire bats?". NewScientist. Retrieved 2 March 2012.
  3. "Why pterosaurs weren't so scary after all". The Observer newspaper. 11 August 2013. Retrieved 12 August 2013.
  4. "The wingtips of the pterosaurs: Anatomy, aeronautical function and 3 ecological implications" (PDF). Qmro.qmul.ac.uk. Retrieved 25 June 2022.
  5. Peter Wellnhofer: An Illustrated Natural History of the Flying Reptiles of the Mesozoic Era, p. 91, Crescent Books 1991. ISBN 978-0-517-03701-0.
  6. Modelu animadu husi Anhanguera santanae ne'ebé tama
  7. Peter Wellnhofer: An Illustrated Natural History of the Flying Reptiles of the Mesozoic Era, p. 76–77 & 126, Crescent Books 1991. ISBN 978-0-517-03701-0.
  8. 1 2 Witton, Mark P. (2015). "Were early pterosaurs inept terrestrial locomotors?". PeerJ. 3 e1018. Bibcode:2015PeerJ...3e1018W. doi:10.7717/peerj.1018. PMC 4476129. PMID 26157605.
  9. Padian K (2003). "Pterosaur Stance and Gait and the Interpretation of Trackways" (PDF). Ichnos. 10 (2–4): 115–26. Bibcode:2003Ichno..10..115P. doi:10.1080/10420940390255501.
  10. Hwang K, Huh M, Lockley MG, Unwin DM, Wright JL (2002). "New pterosaur tracks (Pteraichnidae) from the Late Cretaceous Uhangri Formation, southwestern Korea". Geological Magazine. 139 (4): 421–35. Bibcode:2002GeoM..139..421H. doi:10.1017/S0016756802006647.
  11. Witton MP, Naish D (2008). McClain CR (ed.). "A reappraisal of azhdarchid pterosaur functional morphology and paleoecology". PLOS ONE. 3 (5) e2271. Bibcode:2008PLoSO...3.2271W. doi:10.1371/journal.pone.0002271. PMC 2386974. PMID 18509539.
  12. "Why pterosaurs weren't so scary after all". The Observer newspaper. 11 August 2013. Retrieved 12 August 2013.
  13. Witton MP, Naish D (2008). McClain CR (ed.). "A reappraisal of azhdarchid pterosaur functional morphology and paleoecology". PLOS ONE. 3 (5) e2271. Bibcode:2008PLoSO...3.2271W. doi:10.1371/journal.pone.0002271. PMC 2386974. PMID 18509539.
  14. 1 2 Witton, Mark (2013). Pterosaurs: Natural History, Evolution, Anatomy. Princeton University Press. ISBN 978-0-691-15061-1..
  15. Longrich, N.R.; Martill, D.M.; Andres, B. (2018). "Late Maastrichtian pterosaurs from North Africa and mass extinction of Pterosauria at the Cretaceous-Paleogene boundary". PLOS Biology. 16 (3) e2001663. doi:10.1371/journal.pbio.2001663. PMC 5849296. PMID 29534059.
  16. Brian Andres, Wann Langston Jr.: Morphology and taxonomy of Quetzalcoatlus Lawson 1975 (Pterodactyloidea: Azhdarchoidea), Journal of Vertebrate Paleontology, Vol. 41, 2021, p. 46–202, DOI: 10.1080/02724634.2021.1907587.
  17. {Mark P. Witton, Michael B. Habib: On the Size and Flight Diversity of Giant Pterosaurs, the Use of Birds as Pterosaur Analogues and Comments on Pterosaur Flightlessness, PLoS ONE, Vol. 5, No. 11, 2010, p. 1–18, DOI: 10.1371/journal.pone.0013982.
  18. Darren Naish, Mark P. Witton: biomechanics indicate that giant Transylvanian azhdarchid pterosaurs were short-necked arch predators, Jan. 2017, PeerJ, Vol. 27, DOI: 10.7717/peerj.2908.
  19. Jordan Bestwick, David M. Unwin, Richard J. Butler & Mark A. Purnell: Dietary Diversity and Evolution of the earliest Flying Vertebrates revealed by Dental Microwear Texture Analysis, Nature Communications 2020, 11, 5293. DOI: 10.1038/s41467-020-19022-2.
  20. Buffetaut E, Martill D, Escuillié F (July 2004). "Pterosaurs as part of a spinosaur diet". Nature. 430 (6995): 33. Bibcode:2004Natur.429...33B. doi:10.1038/430033a. PMID 15229562.
  21. "Prehistoric sharks feasted on flying reptiles, fossil reveals". Science & Innovation. October 3, 2018. Archived from the original on October 3, 2018.
  22. Xiaolin Wang, Zhonghe Zhou: Palaeontology: Pterosaur embryo from the Early Cretaceous. In: Nature. Vol. 429, No. 6992, 2004, p. 621, Template:DOI.
  23. David Michael Unwin, D. Charles Deeming: Prenatal development in pterosaurs and its implications for their postnatal locomotory ability. Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences, 2019; 286 (1904): 20190409 DOI: 10.1098/rspb.2019.0409.
  24. Grellet-Tinner G, Wroe S, Thompson MB, Ji Q (2007). "A note on pterosaur nesting behavior". Historical Biology. 19 (4): 273–77. Bibcode:2007HBio...19..273G. doi:10.1080/08912960701189800.